Last Updated on 13 Feb 2026 8:40 AM by Sanjay Patil/Adhorekhit
‘हे आकाशवाणीचे …केंद्र आहे’
हा शब्द कानावर पडला की आजही अनेक पिढ्यांच्या आठवणी ताज्या होतात. आज १३ फेब्रुवारी, म्हणजेच ‘जागतिक रेडिओ दिन’. माहिती तंत्रज्ञानाच्या महाजालात आणि स्मार्टफोनच्या झगमगाटात रेडिओ कालबाह्य होईल, असे वाटत असतानाच रेडिओने स्वतःचे रूप बदलले आणि ‘डिजिटल अवतारात’ पुन्हा एकदा घराघरांत आणि खिशात स्थान मिळवले आहे.
माहितीचा सर्वात जुना आणि विश्वासार्ह सोबती टेप रेकॉर्डरच्या अँटेनापासून सुरू झालेला हा प्रवास आज मोबाईलमधील ‘एफएम’ आणि ‘पॉडकास्ट’पर्यंत येऊन पोहोचला आहे. १९२४ मध्ये भारतात रेडिओचे आगमन झाले आणि तेव्हापासून स्वातंत्र्यलढा असो, युद्धाचे प्रसंग असो वा क्रिकेटची कॉमेंट्री, रेडिओने भारतीयांच्या मनावर अधिराज्य गाजवले. टीव्ही आणि इंटरनेटच्या काळातही रेडिओचे महत्त्व कमी न होण्याचे मुख्य कारण म्हणजे त्याची ‘सुलभता’. शेतात काम करणारा शेतकरी असो वा शहरात ट्रॅफिकमध्ये अडकलेला चालक, रेडिओ आजही सर्वांचा विरंगुळा आणि माहितीचा स्रोत आहे.
डिजिटल युगातील ‘स्मार्ट’ रेडिओ आज रेडिओ केवळ ध्वनिलहरींपुरता मर्यादित राहिलेला नाही. इंटरनेट रेडिओ आणि पॉडकास्टच्या माध्यमातून तो जागतिक स्तरावर पोहोचला आहे. प्रसार भारतीच्या ‘न्यूज ऑन एअर’ सारख्या ॲप्समुळे जगाच्या पाठीवर कुठेही बसून आपण आपल्या भाषेत बातम्या आणि गाणी ऐकू शकतो. मनोरंजनासोबतच शिक्षण, शेतीविषयक मार्गदर्शन आणि आपत्ती व्यवस्थापनात रेडिओची भूमिका आजही ‘लाईफलाईन’ सारखी आहे.
आवाजाची ताकद! “रेडिओ हे असे माध्यम आहे जे तुमच्या कल्पनाशक्तीला वाव देते. आपण फक्त आवाज ऐकतो आणि मनात चित्र उभे करतो. हीच या माध्यमाची खरी ताकद आहे.”
आवाजाच्या जादूगारांचा’ गौरवशाली वारसा; अमीन सयानींपासून आरजे मलिष्कापर्यंतचा रंजक प्रवास!
रेडिओ म्हणजे केवळ एक यंत्र नव्हे, तर तो मानवी भावनांशी जोडलेला एक जिवंत संवाद आहे. जागतिक रेडिओ दिनाच्या निमित्ताने भारतातील अशा काही महान रेडिओ व्यक्तींचा उल्लेख करणे आवश्यक आहे, ज्यांनी आपल्या आवाजाच्या जादूने लाखो श्रोत्यांना वेड लावले. भारताच्या रेडिओ इतिहासात अमीन सयानी हे नाव सुवर्ण अक्षरांनी कोरले गेले आहे. ‘बिनाका गीतमाला’ या त्यांच्या जगप्रसिद्ध कार्यक्रमाने तब्बल ४२ वर्षे भारतीयांच्या मनावर राज्य केले. त्यांचे “बहनों और भाइयों” हे संबोधन ऐकण्यासाठी लोक रेडिओला कान लावून बसत असत. ५४ हजारांहून अधिक रेडिओ कार्यक्रम आणि १९ हजार जिंगल्स देणाऱ्या सयानींचे २०२४ मध्ये निधन झाले असले, तरी त्यांची आवाजाची जादू आजही जिवंत आहे.
कमेंट्रीचा ‘बादशाह’ आणि बातम्यांचे विश्व
रेडिओच्या सुवर्णकाळात मेलविल डी मेलो हे नाव आदराने घेतले जायचे. १९४० ते ७० च्या दशकात त्यांनी एआयआर (AIR) वर दिलेल्या कमेंट्रीने श्रोत्यांना खिळवून ठेवले. महात्मा गांधींच्या अंत्ययात्रेचे त्यांनी केलेले ७ तासांचे थेट प्रक्षेपण आजही रेडिओ इतिहासातील एक मैलाचा दगड मानले जाते. त्याचप्रमाणे रोशन मेनन, देवकी नंदन पांडे आणि लोटिका रत्नम यांसारख्या बातमीदारांच्या आवाजावरही १९५० ते ९० च्या दशकातील जनता फिदा होती. या आवाजांनी अनेक ऐतिहासिक घटनांचे साक्षीदार म्हणून भारतीयांना माहिती दिली.
आधुनिक युगातील ‘आरजे’ आणि बदलता प्रवाह
बदलत्या काळात रेडिओचे स्वरूप बदलले आणि एफएम (FM) युगाची सुरुवात झाली. यात आरजे मलिष्का हिने ‘मॉर्निंग नंबर १’ च्या माध्यमातून ‘आधुनिक रेडिओची राणी’ म्हणून स्वतःची ओळख निर्माण केली. तिने चित्रपट अभिनेत्री विद्या बालनला देखील आरजेच्या भूमिकेसाठी मार्गदर्शन केले होते. दुसरीकडे, रेडिओ मिर्चीचा स्टार आरजे नवेद याने आपल्या मिश्किल शैलीने आणि ‘प्रँक’ कॉलने तरुणाईला रेडिओकडे खेचले. तसेच, ३६ वेगवेगळ्या आवाजांत मिमिक्री करणारे आरजे अनुराग यांनीही या क्षेत्रात आपला वेगळा ठसा उमटवला आहे.
गिनीज रेकॉर्ड आणि रेडिओ प्रेम
भारताच्या या रेडिओ प्रवासात ‘रेडिओ मॅन ऑफ इंडिया’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या राम सिंह बौद्ध यांचा उल्लेख महत्त्वाचा आहे. त्यांच्याकडे तब्बल १,२५७ रेडिओंचा संग्रह असून, त्यांच्या या कार्याची नोंद गिनीज बुकमध्ये झाली आहे.
रेडिओने शोधापासून (मार्कोनी १८९५) ते आजच्या AI युगापर्यंत प्रवास केला, पण या व्यक्तींच्या आवाजाने लाखो घरं जोडली आहेत. जागतिक रेडिओ दिवसानिमित्त या दिग्गजांना सलाम!
आजच्या ‘जागतिक रेडिओ दिनी’ आपण या माध्यमाचे आभार मानूया, ज्याने पिढ्यानपिढ्या आपल्याला माहिती आणि संगीताने जोडले आहे.
