Last Updated on 26 Mar 2025 9:06 PM by Sanjay Patil/Adhorekhit
विकासाच्या नावाखाली सध्या दोन संकल्पनांची जोरदार चर्चा सुरू आहे—स्मार्ट सिटी आणि हरित गावे. तंत्रज्ञानाच्या मदतीने विकसित होणारी स्मार्ट शहरे हा आधुनिकतेचा प्रवाह आहे, तर निसर्गाच्या सान्निध्यात टिकाऊ जीवनशैली स्वीकारणारी गावे हा पारंपरिकतेचा आधार. भविष्यात भारताचा विकास नेमका कोणत्या मार्गाने जाऊ शकतो, हा प्रश्न महत्त्वाचा ठरतो.
शहरे म्हणजे आर्थिक प्रगतीची केंद्रे, शिक्षणाचे माहेरघर आणि आधुनिक जीवनशैलीचे प्रतीक. मात्र, हीच शहरे वाढत्या लोकसंख्येमुळे ताणलेली आहेत. प्रदूषण, वाहतूककोंडी, पायाभूत सुविधांची कमतरता आणि नैसर्गिक संपत्तीचा ऱ्हास यांसारखी संकटे शहरीकरणामुळे वाढत आहेत. कोट्यवधी लोकांसाठी रोजगार आणि राहण्याची सोय उपलब्ध करून देताना शहरे नैसर्गिक संसाधनांवर अधिकाधिक अवलंबून राहत आहेत. परिणामी, पर्यावरणाच्या हानीची किंमत मोजावी लागत आहे.
हरित गावे: पर्याय की आदर्श?
दुसरीकडे, ग्रामीण भागातील जीवनशैली पर्यावरणपूरक असते. कृषी आधारित अर्थव्यवस्था, प्रदूषणविरहित वातावरण, आणि नैसर्गिक साधनसंपत्ती यांचा ताळमेळ साधला जातो. मात्र, ग्रामीण भागात आजही शिक्षणाच्या संधी मर्यादित आहेत, दळणवळणाच्या सुविधांचा अभाव आहे, आणि उद्योगधंद्यांचा विकास अपेक्षेपेक्षा कमी आहे. त्यामुळे अनेक तरुण शहरीकरणाकडे वळतात.
परंतु, प्रश्न असा आहे की, जर गावांना आवश्यक त्या सुविधा पुरवता आल्या, त्यांना औद्योगिक संधी मिळू शकल्या आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा उपयोग शेती व उद्योगधंद्यांसाठी करता आला, तर शहरे आणि गावे यांच्या मधील तफावत मिटू शकते का?
शाश्वत विकासाचा मार्ग
या सगळ्या चर्चेतून एक गोष्ट स्पष्ट होते—स्मार्ट शहरे आणि हरित गावे या दोन्ही संकल्पना स्वतंत्ररित्या टिकू शकत नाहीत. त्यामुळे “शाश्वत विकास” हीच खरी संकल्पना आहे. स्मार्ट शहरांचे तंत्रज्ञान आणि सुविधांचा लाभ ग्रामीण भागालाही मिळायला हवा, तर शहरांमध्ये पर्यावरणपूरक उपायांचा अवलंब झाला पाहिजे.
जर गावांचा डिजिटलदृष्ट्या विकास केला, स्थानिक उद्योगांना चालना दिली आणि रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून दिल्या, तर मोठ्या प्रमाणावर शहरांकडे होणारे स्थलांतर थांबू शकते. तसेच, शहरांमध्ये हिरवेगार उपक्रम राबवून, ऊर्जेचा बचाव करून आणि वाहतुकीसाठी शाश्वत उपाय वापरून त्यांना प्रदूषणमुक्त ठेवता येईल.
खरं पाहता, “स्मार्ट सिटी की हरित गावे?” हा पेच चुकीचा आहे. प्रश्न असा विचारला गेला पाहिजे—”स्मार्ट आणि हरित जीवनशैली एकत्र आणून शाश्वत विकास कसा साधायचा?” जर शहरांचा विकास पर्यावरणपूरक पद्धतीने झाला आणि गावे डिजिटलदृष्ट्या सक्षम झाली, तरच भविष्याचा खरा तोडगा निघेल. देशाच्या सर्वांगीण विकासासाठी हा समतोल साधणे आवश्यक आहे.
