Last Updated on 16 Apr 2025 2:37 PM by Sanjay Patil/Adhorekhit
मध्य भारतातील सातपुडा पर्वतरांगांतील बैतूल जिल्ह्यातील मुलताई गावातून उगम पावणारी तापी नदी ही पश्चिमवाहिनी नद्यांपैकी एक असून, ती मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र आणि गुजरात या तीन राज्यांतून ७२४ किलोमीटरचा प्रवास करत अरबी समुद्रात विसावते.
महाराष्ट्रातील खान्देश भागात ‘खान्देश कन्या’ म्हणून ओळखली जाणारी तापी नदी शेतीसाठी अमूल्य ठरली आहे. तिच्या काठावर हजारो शेतकऱ्यांचे जीवन फुलते. तापी नदीच्या अस्तित्वामुळे या भागात सिंचन, पिण्याचे पाणी, आणि भूजल सुधारणा यासारख्या अनेक प्रश्नांची उकल झाली आहे.
पश्चिमवाहिनी प्रवाह – एक विशेषता
तापी ही नर्मदा आणि माहीप्रमाणे पश्चिमेकडे वाहणारी दुर्मीळ नदी आहे. सामान्यतः भारतातील बहुतेक नद्या पूर्वेकडे वाहतात, मात्र तापीचा प्रवाह पूर्वेकडून पश्चिमेकडे आहे. त्यामुळे तिचे जलवैज्ञानिक महत्त्व अधिक आहे.
सांस्कृतिक आणि पर्यावरणीय संपत्ती
तापी नदी केवळ जलपुरवठा करत नाही, तर या भागातील संस्कृतीचा अविभाज्य भाग बनली आहे. अनेक प्राचीन धार्मिक स्थळे, यात्रास्थळे आणि वाडवडिलांची कबरदारी तापीच्या किनारी वसलेली आहेत.
शेतीला संजीवनी
खान्देश भागातील साक्री, शिरपूर, धुळे, जळगाव, नंदुरबार आदी जिल्ह्यांत तापीच्या पाण्यावर आधारित सिंचन प्रकल्प कार्यरत आहेत. अनेक ठिकाणी नदीनाल्यांचे पुनरुज्जीवन, पाणी अडवणूक आणि शाश्वत शेतीसाठी तापीचे पाणी उपयोगी पडते.
तापी नदी म्हणजे केवळ जलप्रवाह नव्हे, तर तीन राज्यांचे भविष्य घडवणारी जीवनधारा आहे. खान्देशचा श्वास, गुजरातचा गर्व आणि मध्य प्रदेशची देणगी – ‘खान्देश कन्या तापी’चं महत्त्व आता पुन्हा अधोरेखित होत आहे.
