Last Updated on 03 Dec 2021 9:15 PM by Sanjay Patil/Adhorekhit
भारतात प्रथमच पुरुषांपेक्षा महिलांची संख्या अधिक
नवी दिल्ली ।
राष्ट्रीय कौटुंबिक आरोग्य सर्वेक्षण 5 (2019-21) अहवाल गेल्या महिन्यात 25 तारखेला आला त्यात देशातील महिलांबद्दल काही चांगली बातमी मिळाली. एकीकडे,जिथे देशात महिलांची संख्या प्रथमच पुरुषांपेक्षा जास्त झाली आहे,म्हणजेच आता भारतात 1000 पुरुषांमागे 1020 महिला आहेत.त्याचबरोबर मोबाईल वापरण्याच्या बाबतीतही महिलांची संख्या वाढत असल्याचे दिसून आले.मोबाईल फोन वापरणाऱ्या महिलांची संख्या 54 टक्क्यांवर पोहोचली आहे. तर 2015-16 मध्ये ही संख्या 45.9 टक्के होती.बालविवाह आणि अशक्तपणा यांसारख्या समस्या अजूनही महिलांच्या सर्वांगीण विकासात अडथळा आहेत.
गाव अजूनही शहराच्या पुढेच
नॅशनल फॅमिली हेल्थ सर्व्हे (NFHS-5) मधील डेटा गाव आणि शहरातील लिंग गुणोत्तराची तुलना करतो. सर्वेक्षणानुसार, शहरांच्या तुलनेत खेड्यांमध्ये लिंग गुणोत्तर चांगले आहे. खेड्यांमध्ये दर १,००० पुरुषांमागे १,०३७ महिला आहेत, तर शहरांमध्ये ९८५ महिला आहेत. याआधी NFHS-4 (२०१९-२०२०) मध्ये खेड्यांमध्ये १,००० पुरुषांमागे १,००९ महिला होत्या आणि शहरांमध्ये ही संख्या ९५६ होती.
देशात 23 टक्के स्त्रिया 18 च्या आधी विवाहित
राष्ट्रीय कौटुंबिक आरोग्य सर्वेक्षण 5 हे लोकसंख्या,पोषण,आरोग्य,महिला आणि मुलांची स्थिती समजून घेण्यासाठी माहिती गोळा करते.याच सर्वेक्षणात असे समोर आले आहे की,20 ते 24 वयोगटातील सुमारे 23 टक्के महिला अशा आहेत ज्यांचे वय 18 वर्षे पूर्ण होण्याआधीच लग्न झाले होते.हा आकडा ग्रामीण भागात 27 टक्के आणि शहरी भागात 14 टक्के आहे.पश्चिम बंगाल आणि बिहारमध्ये बालविवाह झालेल्या स्त्रिया सुमारे ४१ टक्के आहेत.तर राजस्थान,मध्य प्रदेश आणि हरियाणा या राज्यांमध्ये कमी वयात लग्न होण्याचे प्रमाण कमी झाले आहे.आरोग्य मंत्रालयाने नुकताच रोजी NFHS-5 च्या फेज II अंतर्गत भारत आणि 14 राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांसाठी लोकसंख्या, पुनरुत्पादक आणि बाल आरोग्य, कुटुंब कल्याण, पोषण आणि इतर विषयांच्या प्रमुख निर्देशकांवरील डेटा जारी केला.
महिलांना कुटुंब नियोजनाच्या पद्धती माहीत
15 ते 49 वयोगटातील महिलांमध्ये,सर्वेक्षणात असे दिसून आले आहे की सुमारे 66 टक्के स्त्रिया कुटुंब नियोजनाच्या काही पद्धतींचा अवलंब करतात. तथापि, त्याच वयोगटातील 57.2 टक्के महिला अशक्तपणाने ग्रस्त आहेत.शहरी भागात अशा महिलांची संख्या ५४.१ टक्के आहे, तर ग्रामीण भागात ५८.७ टक्के आहे.
हरियाणात मोबाईल वापरणाऱ्या महिलांच्या संख्येत घट
तथापि,अशी काही राज्ये आणि शहरे आहेत जिथे मोबाईल फोन बाळगणाऱ्या महिलांची संख्या कमी झाली आहे.उदाहरणार्थ, हरियाणा आणि चंदीगडमध्ये मोबाईल फोन असलेल्या महिलांच्या संख्येत किरकोळ घट झाली आहे हरियाणात,राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण-4 (2015-16) मधील 50.5 टक्क्यांच्या तुलनेत 50.4 टक्के महिला मोबाईल फोन वापरत आहेत.त्याचप्रमाणे, केंद्रशासित प्रदेश चंदीगडमध्येही मोबाईल फोन बाळगणाऱ्या महिलांच्या टक्केवारीत घट झाली आहे 2015-16 मध्ये म्हणजेच NFHS-4 मध्ये 74.2 टक्के महिलांकडे स्वतःचा फोन होता पण आता ही संख्या 70 टक्के झाली आहे.
घर आणि जमिनीवर महिलांची मालकी वाढली
भारतीय महिलांना आता घर आणि जमिनीवर मालकी हक्क मिळू लागला आहे.ही परिस्थिती फारशी समाधानकारक नसली तरी राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण-4 मध्ये जिथे ही संख्या 38.4 टक्के होती, ती आता 43.3 टक्के झाली आहे.मात्र, पंजाब आणि उत्तर प्रदेशसारख्या मोठ्या कृषीप्रधान राज्यांमध्ये महिलांना जमीन किंवा घराची मालकी देण्याचा कल वाढला आहे.
उदाहरणार्थ, पंजाबमध्ये,सर्वेक्षण केलेल्या 63.5 टक्के महिलांनी नोंदवले की त्यांच्याकडे (एकट्याने किंवा संयुक्तपणे) घर किंवा जमीन आहे.तर 2015-16 मध्ये केवळ 32.1 टक्के महिलांकडे घर किंवा जमीन होती.उत्तर प्रदेश, जे एक मोठे कृषी राज्य आहे,त्यांनी जमीन/घराच्या मालकीमध्ये महिलांचा वाटा वाढवला आहे.2015-16 मध्ये हा आकडा 34.2 टक्के होता,तो आता 51.9 टक्के झाला आहे.
मध्य प्रदेश आणि राजस्थानने निराशा केली
पण मध्य प्रदेश आणि राजस्थान,जिथे मोठ्या प्रमाणावर शेती केली जाते तिथे या बाबतीत फारसा विकास झालेला नाही.मध्य प्रदेशात,सर्वेक्षण केलेल्या 39.9 टक्के महिला कोणत्याही जमिनीच्या किंवा घराच्या मालक आहेत,2015-16 मध्ये 43.5 टक्के होत्या.त्याचप्रमाणे, राजस्थानच्या बाबतीत, 2020-21 मध्ये अशा महिलांची संख्या 26.6 टक्के होती.2015-16 मध्ये हा आकडा 24.1 टक्के होता.या अर्थाने राजस्थानने यात केवळ किरकोळ सुधारणा केली आहे, असे म्हणता येईल.
सहा वर्षांवरील सुमारे ७१ टक्के मुलींना शाळेत जाण्याची संधी मिळत आहे. मात्र, यामध्ये शहरी भागातील मुली अधिक नशीबवान आहेत. ग्रामीण भागात 66 टक्के मुली शाळेत जातात, तर शहरी भागात हे प्रमाण 82 टक्के आहे.
